Lingwistyka jest nauką o języku, a badaczy zajmujących się tą dziedziną nauki nazywa się lingwistami. Kierunki badań językoznawczych można zebrać w trzy następujące przeciwstawne pary:

  • Językoznawstwo teoretyczne (buduje modele służące opisywaniu poszczególnych języków oraz teorie dotyczące uniwersalnych aspektów języka) oraz językoznawstwo stosowane ( wdraża teaorie w praktyce np: mowa syntetyczna, terapie wymowy, etc)
  • Językoznawstwo autonomiczne (niezależne) (bada to co Saussure nazywał "langue" a Chomsky "internal language", naturę języka poza aspektami jego codziennego użycia) oraz językoznawstwo kontekstualne (zajmuję się tym co Saussure nazywał "parole" a Chomsky "external language", a mianowicie jakie jest miejsce języka na świecie: jego funkcje społeczne i zastosowanie w szerszym kontekscie zachowań ludzkich.
  • Językoznawstwo synchroniczne (zajmuje się formą języka w danym momencie) oraz językoznawstwo diachroniczne (odkrywa historię języka (grupy języków) i zmiany jego struktury na przestrzeni czasu).

W samym centrum językoznawstwa znajdują się naukowcy zajmujący się jezykoznawstwem autonomicznym (niezależnym), teoretycznym i synchronicznym.

Centralnym aspektem badań językoznawstwo niezależnego i teoretycznego jest natura ludziej kompetencji lub zdolności językowej: wyjaśnienie co wie człowiek kiedy zna język i jak człowiek uczy się języków. Wszyscy ludzie (z wyjątkiem przypadków patologicznych) osiągają kompetencję w języku, który słyszą dookoła siebie kiedy dorastają (również w języku migowym) a nie otrzymują żadnych formalnych instrukcji. Inne istoty nie posiadają tej zdolności z czego wynika, że jest to wrodzoną właściwością ludzi. Ponieważ dzieci uczą się języka, który słyszą wokół siebie, nie istniej zatem żadna podstawa genetyczna różnic pomiędzy jednym a innymi językami.

Struktury językoznawcze to pary znaczeń i dźwięków (lub innej formy wyrażeniowej). Lingwiści mogą specjalizować się w podgrupach struktur językoznawczych, które można uszeregować w następujący sposób (od dźwięku do znaczenia):

  • Fonetyka (phonetics)- jeden z działów lingwistyki zajmujący się badaniem dźwięków mowy ludzkiej (zwanych głoskami) od strony ich artykulacji (tj. sposobu wytwarzania za pomocą narządów mowy; to tzw. fonetyka artykulacyjna), ich cech fizycznych (dokładniej: akustycznych – fonetyka akustyczna) ich odbierania (fonetyka audytywna), reakcji, jakie owe głoski wywołują w psychice człowieka (psychofonetyka). Inne cechy foniczne (tj. związane z głosem), takie jak akcent, intonacja, iloczas (cechy prozodyczne), leżą w zasadzie na pograniczu fonetyki i fonologii. Można je zaliczyć do fonetyki, albowiem dotyczą "dźwiękowej substancji języka" (jak fonetyka; patrz "Encyklopedia językoznawsta ogólnego" – dalej: EJO), fonetyka musi się nimi zająć, by odpowiedzieć na pytanie o ich właściwości, realizację itp., i dlatego w podręcznikach znajdują się w dziale fonetyki. Jednak z drugiej strony bada się je głównie w celu określenia funkcji, a to jest już kategoria fonologii, stąd prozodię zalicza się do fonologii. Takie rozstrzygnięcie (zaliczenie prozodii do fonologii) zawiera EJO. Fonetykę można również zróżnicować ze względu na ilość języków, które bada – fonetyka opisowa bada jeden język, a fonetyka porównawcza dotyczy dwóch lub więcej języków. Fonetykę, jak zresztą każdą inną dziedzinę wiedzy, można pojmować synchronicznie i diachroniczne. To kolejny podział fonetyki; kryterium wydzielenia tych dwóch działów jest już nie przedmiot badań, lecz niejako stosunek: przedmiot badań a czas. Fonetykę synchroniczną (inaczej opisową, choć termin fonetyka opisowa może też oznaczać "fonetyka opisująca tylko jeden język" w opozycji do fonetyki porównawczej) interesuje stan fonetycznej strony języka w danym momencie czasowym. "Moment czasowy" oznacza tu pewien okres na tyle długi, by można w nim przeprowadzić odpowiednie badania, zebrać materiał badawczy, a jednocześnie na tyle krótki, żeby można było mówić o względnie niezmiennej fonetyce danej społeczności. Można więc przyjąć, że jest to okres kilkunastu lat, okres życia jednego pokolenia. Fonetykę synchroniczną może interesować stan współczesnego języka, stan języka w XVI w. itd. Fonetykę diachroniczną interesuje zmiana, ewolucja fonetycznej strony języka. Aby ustalić, co w fonetyce się zmieniło i czy w ogóle miała miejsce jakaś zmiana, trzeba porównać ze sobą przynajmniej dwa stany systemu językowego, stany języka w dwóch momentach historycznych: wcześniejszym i późniejszym, a więc skorzystać z ustaleń fonetyki synchronicznej tych okresów.
  • Fonologia (phonology)- nauka o systemach dźwiękowych języków. Stanowi jeden z działów językoznawstwa (lingwistyki) (podawane jako synonimiczne nazwy: fonemika, fonematyka, odnoszą się tylko do jednej z teorii fonologicznych i nie mogą być traktowane jako zamiennik nazwy "fonologia"). Od fonetyki odróżnia ją podejście do dźwięków: fonologia bada je jako system, fonetyka bada ich właściwości fizyczne. Bodaj najlepiej obrazuje to porównanie mówiące, że fonetyka ma się tak do fonologii jak numizmatyka do nauki o finansach. Fonologia jako dyscyplina odrębna od fonetyki zaczęła się właściwie od obserwacji, że nie da się adekwatnie opisać systemu dźwiękowego języka po prostu opisując używane w danym języku dźwięki. Potrzebne są bardziej abstrakcyjne jednostki, które nazwano fonemami. Warto zwrócić uwagę, że terminu "fonem" używał po raz pierwszy w znaczeniu zbliżonym do współczesnego polski językoznawca Jan Baudouin de Courtenay. Zależnie od zasięgu opisywanych procesów, tradycyjnie rozróżnia się fonologię segmentalną i fonologię suprasegmentalną. Jak same nazwy wskazują, ta pierwsza zajmuje się segmentami, a ta druga jednostkami wyższego rzędu: sylabą, wyrazem, frazą i związanymi z nimi zagadnieniami długości, tonu i akcentu, a więc także np. rytmu i intonacji. Przy bliższym zbadaniu okazuje się jednak, że zakresy obu poddyscyplin nakładają się na siebie: opisując procesy fonologiczne (np. upodobnienia/asymilacje) i tak musimy odwoływać się do kontekstu szerszego niż jeden segment. Jednocześnie współczesne teorie dotyczące wewnętrznej abstrakcyjnej struktury segmentów (geometria cech) używają narzędzi, które wymuszają opisywanie cech pojedynczych segmentów jako części większych całości.
  • Morfologia (morphology)- dziedzina lingwistyki zajmująca się formami odmiennych części mowy (fleksja) oraz słowotwórstwem. Istnieją dwa główne podejścia do morfologii, różniące się obiektem, któremu przypisywany jest status znaku językowego: podejście morfemiczne oraz leksemiczne. W podejściu morfemicznym elementarną jednostką analizy morfologicznej jest abstrakcyjny morfem, charakteryzowany zwykle jako najmniejsza część wyrazu będąca nośnikiem znaczenia. Wyraz jest tu rozumiany jako znak prosty, jeśli złożony jest z jednego morfemu, albo znak złożony, jeśli można w nim wyróżnić więcej takich podstawowych jednostek. W podejściach opartych o pojęcie morfemu przyjmuje się zwykle, że wszystkie morfemy, zarówno słowotwórcze jaki i fleksyjne, wchodzą w skład inwentarza leksykalnego użytkowników danego języka, zwanego zwykle leksykonem. W podejściu leksemicznym podstawową jednostką analizy i elementem realizującym w sobie znak językowy jest abstrakcyjny leksem, spajający znaczenie, cechy gramatyczne oraz postać dźwiękową wyrazu (formę wyrazową). Pojęcie morfemu jest tutaj używane wyłącznie w odniesieniu do fragmentów formy wyrazowej. Morfem, choć nie posiada tutaj statusu znaku językowego, jest traktowany jako wykładnik (sygnał) zajścia operacji morfologicznej i pomocny jest w ustalaniu zależności pomiędzy leksemami prostszymi i bardziej złożonymi (słowotwórstwo) bądź leksemami i realizującymi je formami wyrazowymi (fleksja). W tym podejściu leksykon użytkownika języka składa się z leksemów. Istnieją różne pochodne podklasyfikacje systemów morfologicznych, w zależności od akcentu kładzionego na podział pomiędzy słowotwórstwem i fleksją (niektóre podejścia nie rozróżniają formalnie tych dwóch typów operacji) lub np. leksykalnego statusu morfemów (niektóre podejścia odmawiają tego statusu morfemom fleksyjnym). Innym wyróżnikiem jest np. status paradygmatu w teorii morfologicznej, rozumianego jako uporządkowana struktura morfemów fleksyjnych bądź całych form wyrazowych – niektóre teorie (zarówno morfemiczne, jak i leksemiczne) zakładają, że paradygmaty istnieją niejako niezależnie, definiowane poprzez system gramatyczny języka, i że w procesie budowania zdań wybór form wyrazowych polega na wyborze konkretnej "komórki" paradygmatu na podstawie cech morfosyntaktycznych przypisanych danej pozycji w zdaniu. Inne teorie traktują paradygmaty jako produkty uboczne analizy morfologicznej, nie mające same w sobie większego znaczenia. Podejście leksemiczne wywodzi się z tradycji antycznej – jako jego źródło wskazywana jest zwykle filozofia stoicka, rozwinięta później przez Arystotelesa. Podejście morfemiczne w swojej początkowej formie pojawiło się w Europie już w XVI wieku w pismach Johannesa Reuchlina, nawiązującego do tradycji językoznawców hebrajskich. Pod koniec XVIII wieku wzmocniło ten sposób analizy odkrycie językoznawstwa sanskryckiego z ok. 500 r. p.n.e. (tzw. szkoły Pa?iniego). Zostało ono rozwinięte w szkołach językoznawczych ogólnie zaliczanych do strukturalizmu, a sama nazwa morfem została stworzona przez polskiego językoznawcę Jana Badouina de Courtenay. Pojęcie leksemu zostało przywrócone współczesnej lingwistyce w latach 60. niezależnie przez językoznawcę brytyjskiego Petera Matthewsa i amerykańskiego, Roberta Bearda. Obydwa podejścia reprezentowane są mniej więcej na równi przez współczesne szkoły morfologiczne.
  • Składnia (syntax)- dział językoznawstwa badający zasady, na jakich wyrazy łączone są w dłuższe wypowiedzi, zwł. zdania i ich równoważniki. Zajmuje się relacjami między poszczególnymi elementami składowymi zdań, a także relacjami międzyzdaniowymi w obrębie dłuższego tekstu. Jest to nauka o budowie zdań.
  • Semantyka (Semantics)- to dyscyplina badająca relacje pomiędzy znakami a przedmiotami, do których się one odnoszą. Semantyka zajmuje się badaniem znaczenia słów, czyli interpretacją znaków oraz interpretacją zdań i wyrażeń języka. Semantyka logiczna (nazywana też czasem teorią modeli) bada języki sztuczne, gdzie badany język, zwany językiem przedmiotowym, jest interpretowany za pomocą metajęzyka. Semantykę nazywa się teorią znaczenia lub teorią oznaczania (Quine) zależnie od określenia pojęcia znaczenia.
  • Pragmatyka (pragmatics)- jeden z trzech działów semiotyki (obok semantyki i syntaktyki). Ta dziedzina językoznawstwa rozwinęła się w latach 70. XX wieku i zajmuje się kwestiami stosunków między znakami słownymi a interpretatorami (ludźmi je wypowiadającymi lub słuchającymi), które zachodzą w procesie komunikacji słownej. Inaczej mówiąc, pragmatyka bada sposoby posługiwania się mową przez ludzi (w szczególności rozumienie i interpretowanie wypowiedzi w zależności od kontekstu), a także mechanizmy niejawnego przekazywania i uzyskiwania informacji przez wypowiedź oraz mechanizmy jej rozumienia. Do najważniejszych teorii i pojęć pragmatycznych należą: teoria aktów mowy, teoria implikatur, teoria relewancji, presupozycja, deiksa.
  • Analiza dyskursu (discourse analysis)- jest pojęciem ogólnym związanym z analizowaniem użycia języka mówionego, pisanego, czy też migowego. Termin ten został wprowadzony przez Zellig Harris w 1952 roku.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *